به گزارش روابط عمومی حوزه علمیه خواهران استان یزد؛ در مسیر حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی، نقش پژوهشگران به عنوان پیشقراولان تولید دانش، بیش از هر زمان دیگری برجسته است. با این حال، پرسش اساسی اینجاست که چگونه میتوان پژوهش را از لایههای نظری و کتابخانهای فراتر برد و آن را به ابزاری برای حل مسائل واقعی جامعه تبدیل کرد؟ در این گفتگو، با فهیمه فقیهی، پژوهشگر حوزه اخلاق و تمدن و عضو هسته پژوهشی حوزه علمیه خواهران استان یزد، به بررسی ضرورت گذار از مطالعات تئوریک به سمت پژوهشهای مسئلهمحور، چالشهای موجود در مسیر پژوهشگری و نقش ساختارهای حمایتی در تقویت بنیههای علمی میپردازیم.
انگیزه و اهداف علمی
*چه عاملی باعث شد حوزه پژوهشی خاص را برای تمرکز علمی انتخاب کنید؟
چون فکر میکنم این کار باعث میشود انسان از پراکندگی در امور پژوهشی دور بماند ضمن اینکه عمقبخشیدن به کارهای پژوهشی باعث میشود از صرف وقت و امکانات جلوگیری کرد و موازیکاریهایی که معمولا وجود دارد جلوگیری میشود.
*پیوستن شما به این هسته پژوهشی چگونه شکل گرفت و چه هدفی را در این جمع دنبال میکنید؟
یکی از دوستان طلبه من را به این جمع دعوت کرد. به امور پژوهشی علاقه داشتم و از قبل هم در این زمینه تجربیاتی به دست آورده بودم. ضمن اینکه در نگارش چند مقاله علمی پژوهشی هم همکاری داشتم که در مجلات چاپ شده بود. از طرفی دوست داشتم مسیر پژوهش را خیلی جدیتر و هدفمندتر از قبل مخصوصا در حوزه علوم اسلامی دنبال کنم و از وجود اساتید بهرهمند بشوم؛ به همین دلیل از این فرصت استفاده کردم و به این مجموعه وارد شدم.
خیلی دوست دارم در این مسیر به رسالتی که فکر میکنم هر پژوهشگری بر عهده خود میبیند که همان کمک به حل مسائل جامعه هست برسم. البته قاعدتا قرار نیست ما همه مسائل را حل کنیم اما به اندازه فرصت و ظرفیتی که داریم قطعا میتوانیم گامهای مؤثری را برداریم.
*در حال حاضر تمرکز اصلی پژوهشی شما روی چه موضوع یا مسئلهای است و ضرورت پرداختن به آن چیست؟
حوزه اخلاق و تمدن. چون هدف ما رسیدن به تمدن نوین اسلامی است پرداختن به جنبههای و حواشی این موضوع از اهمیت دوچندانی برخوردار است به خصوص در حال حاضر که تمدن غرب در حال افول است میبایست بهترین بهرهبرداری را داشت و تمدنی که اسلام مدنظر داشته را مجددا معرفی کرد. مؤلفههای آن را درساحتهای مختلف شناسایی و بازتولید کرد.
تجربه کار گروهی در هسته پژوهشی
قرار گرفتن در کنار افراد با تجربه و سطوح علمی مختلف هم باعث تبادل فکر است و هم انگیزه کار را در انسان دوچندان میکند. انسان در پژوهشهای فردی گاها دچار رکود و خستگی می شود و یا انگیزه پیمودن راه را از دست میدهد یا با موانعی روبهرو میشود که حل آنها به تنهایی انرژی و زمان بیشتری میطلبد؛ اما قرار گرفتن در یک جمع که دغدغه مشترک دارند میتواند به تقویت روحیه انسان کمک کند. وجود افرادی که تجربه بیشتری دارند میتواند در حل مشکلاتی که در مسیر پژوهشی به وجود میآید کمک زیادی کند. ضمن اینکه دین اسلام همیشه به فعالیتهای جمعی تشویق و ترغیب کرده است و برکت فعالیتهای جمعی قطعا بیشتر از کارهای فردی خواهد بود. هر یک از افراد گروه نگاه و دید اختصاصی خود را دارد وقتی مجموع افراد یک مسئله واحد را از منظرهای مختلف بررسی کنند میتوان در آن موضوع به جمعبندی کاملتری رسید که قاعدتا در پژوهشهای فردی نمیتوان به چنین اجماعی رسید.
چالشهای این مسیر هم تفاوتهای فردی و شخصیتی است که کاملا طبیعی است چون هر فردی از روحیات و ویژگیهای خلقی متفاوتی برخوردار است؛ اما میتوان به بهترین نحو این تفاوتها را مدیریت کرد و در کنار هم به رشد جمعی دست یافت.
*فضای همافزایی و تضارب آرا در جلسات هسته چگونه است؟ آیا تبادل نظرها به پختگی ایدهها کمک کرده است؟
بله چون نظرات با بیان دلیل همراه است و هر کس جنبه خاصی از موضوع را در نظر میگیرد در نهایت میتوان به ایده بهتر و کاملتری دست پیدا کرد که در حل مسئله نقش مهمی ایفا میکند و در ارائه راهکار مفیدتر است.
*به نظر شما مهمترین مهارتی که یک پژوهشگر برای موفقیت در یک کار تیمی به آن نیاز دارد چیست؟
صبور بودن از ویژگیهای مهم در کار جمعی است. همانطور که قبلا گفتم افراد یک گروه متفاوت هستند و هر کدام خلقیات ویژهای دارند؛ بنابراین باید سعی کرد با تقویت صبر و تحمل خود از نعمت تعامل با افراد مختلف بهره برد و به اندوختههای علمی با ارزشتری دست پیدا کرد. ضمن اینکه در کار گروه باید سعی کرد نظرات همگروهیها را با دقت شنید و دلایل هر کس را در نظر گرفت و در نهایت به بهترین نظر دست پیدا کرد. در کار تیمی نباید جزم اندیش بود و تنها به دنبال اثبات نظر خود بود. در این صورت مسئله به خوبی حل نخواهد شد و پژوهش به نتیجه مناسب خودش نخواهد رسید.
روششناسی و کیفیت پژوهش
*در دستیابی به منابع و دادهها، معمولاً با چه موانعی روبهرو میشوید و چگونه آنها را حل میکنید؟
خوشبختانه همراهی خیلی خوبی از سوی مسئولین صورت گرفته است و امکان دسترسی به سامانههای نور فراهم شده است و در این مدت از این نظر مشکلی نداشتم. ضمن اینکه برخی از کتب تخصصی از سوی مسئولین نیز تهیه شده است که در اختیار افراد قرار گرفته است تا همه فرصت بهرهمندی از آن را داشته باشند. اگر طرحهای اینچنینی ثابت باشد مخصوصا در زمینه بهرهمندی از سایت کتابخانههای مجازی نیز مساعدتهایی صورت بگیرد خیلی خوب است و پژوهشگر نباید دائما دغدغه یافتن منابع را داشته باشد و این خودش هم به صرفه جویی در وقت کمک میکند و هم سبب میشود پژوهشها زودتر به نتیجه برسد.
البته اگر کسی بخواهد پژوهشهای میدانی را انتخاب کند قاعدتا با مشکلاتی در جمعآوری دادهها روبهرو خواهد بود که خوب است در این زمینه نیز چارهاندیشیهایی از سوی مسئولین مثل هماهنگی با ارگانها و سازمانهای مربوطه صورت گیرد تا پژوهشگر با فراغ بال بیشتری امور پژوهشی را دنبال کند.
*برای اینکه خروجی پژوهش از یک متن صرفاً نظری یا گردآوری فراتر برود و جنبه «مسئلهمحور» و «کاربردی» پیدا کند، چه راهکاری دارید؟
بررسی پیشینه پژوهش در این زمینه خیلی مهم است و تعامل فرد با جامعه؛ چون مسئله و مشکل از دل جامعه برمیخیزد.
پژوهشگر باید در جامعه و با سطوح مختلفی از افراد تعامل داشته باشد ضمن اینکه از دقت و نکتهسنجی بالایی برخوردار باشد تا بتواند مسائل را به خوبی رصد کند و از دل مشکلات، مسائل مهم و کاربردی را استخراج کند. البته یک پژوهشگر باید سعی کند تامل و قدرت تحلیل و تفکر را نیز در خود تقویت کند.
*چه معیارهایی را برای یک پژوهش عمیق و اصیل ضروری میدانید؟
پژوهش عمیق حاصل صرف زمان زیادی است؛ بنابراین برای رسیدن به این مرتبه از پژوهش باید صبر و بردباری زیادی به خرج داد. باید دائم به تأمل و تفکر پرداخت. از امور حاشیهای و غیر ضروری اجتناب کرد. همچنین دقت و توجه به جزئیات را در نظر گرفت. مطالعه زیاد میتواند در این زمینه خیلی مؤثر باشد. ضمناً لازم است یک پژوهشگر دید نقادانه نسبت به امور و روحیه پرسشگری را در خود تقویت کند تا بتواند به تحقیقات خو عمق لازم را ببخشد.
چالشها و آسیبشناسی پژوهش
*بزرگترین چالش یا مانعی که در مسیر پژوهش در کشور/محیط علمی با آن مواجهاید چیست؟
بیتوجهی به ظرفیت پژوهشگران در حل مسائل و میدان ندادن به آنها و بعضا نبود امکانات کافی در زمینه فعالیتهای تخصصی.
متاسفانه در بین سه مسیر آموزش، تبلیغ و پژوهش، کمترین توجه و سرمایهگذاری به بخش پژوهش است. از سویی طلاب بنا به دلایل مختلفی مثل عدم آموزش صحیح از سالهای ابتدایی و یا زودبازده نبودن این بخش به این حوزه علاقهای ندارند و این نکته باید مدنظر مسئولین مرتبط قرار بگیرد و برای آن چارهاندیشی شود.
برای تقویت بنیههای پژوهشی طلاب بایستی برنامه منسجم و هدفمندی از همان سالهای نخست طلبگی در نظر گرفته شود. اهمیت پژوهش برای طلاب بیان شود و هر طلبه پژوهش را به عنوان مبنای فعالیتهای دیگر مثل تبلیغ و آموزش بداند.
بایستی افراد مستعد در زمینه پژوهش شناسایی شده و با آموزشهای لازم، مهارتهای پژوهشی در آنها را سرعت بخشید. طرحی که اکنون در قالب این هسته پژوهشی دنبال میشود چیزی بود که من خودم از سالهای نخست طلبگی به دنبالش بودم اما متاسفانه در آن زمان وجود نداشت. یا حداقل من نتوانستم به جمعهای مشابه متصل بشوم.
*به نظر شما چرا گاهی پژوهشها به مرحله حل مسئله در جامعه یا حوزه تخصصی ترجمه نمیشوند؟
چون پژوهشی که از ابتدا شکل گرفته مسیر درست را طی نکرده است. که تا حد زیادی به دلیل عدم توانایی و مهارت پژوهشگر در انتخاب مسئله پژوهشی است.
*اگر بخواهید به مدیریت یا مسئولان هستههای پژوهشی پیشنهادی بدهید، چه انتظارات یا راهکارهایی برای بهبود فضا دارید؟
به نظرم هیچ چیز به اندازه یاد گرفتن مباحث جدید و خروجی گرفتن از آموختههای قبلی نمیتواند برای افراد انگیزهبخش باشد. بیشتر روی این مسئله تمرکز شود و بهرهمندی از اساتید برجسته در هر شاخه که البته تا هم اکنون نیز محقق شده است ان شاء الله استمرار داشته باشد.
همیشه انگیزهها مادی نیست همین که فرد حس کند در یک مسیر قرار گرفته که میتواند مثمر ثمر باشد و به رسالت خودش عمل کند و در کنارش به رشد علمی هم دست پیدا کند خیلی تأثیر خواهد داشت.
من از مسئولین این طرح واقعا تقاضا دارم تا حد ممکن پیگیری مستمر برای به ثمر نشستن کامل این طرح داشته باشند چون هیچ چیز مثل حس رهاشدگی نمیتواند آفت باشد و انگیزه افراد مجموعه را از بین ببرد.
ضمن اینکه برنامههایی ترتیب داده شود تا افراد در استانهای مختلف هم با همدیگر آشنا و از نوآوریها و خروجیهای همدیگر آگاه شوند. این کار میتواند در قالب نمایشگاهی از دستاوردهای هستههای مختلف باشد یا تجربه نگاریهایی صورت گیرد و افراد از تجارب هم بهرهمند شوند.
دستاوردها و چشمانداز آینده
*در مدت حضورتان در این هسته، ارزشمندترین دستاورد علمی یا مهارتی که کسب کردید چه بوده است؟
بهرهمندی از اساتید برجسته و متخصص که واقعا هر استاد در جایگاه خود عالی بود و فرصت بینظیری در این زمینه فراهم شد.
این طرح دریچههای مختلف و تازهای از پژوهش را پیش روی طلاب باز کرد زمینه ورود به مباحث کاربردیتری را فراهم کرد. ضمن اینکه آشنایی با دوستان با تجارب و مهارتهای گوناگون در جای خود جالب توجه بود.
ضمن اینکه چند روز پیش اولین مقالهای که با این مجموع و با راهنماییهای استاد ارجمند جناب آقای دکتر مبینی شروع شده بود در مجله علمی پژوهشی اخلاق پژوهی پذیرفته شد.
* برنامه و چشمانداز شما برای ادامه این مسیر در سالهای آینده چیست؟
با توجه به فرمان اخیر رهبر رشید انقلاب در زمینه تولید علم و مخصوصا در علوم انسانی، خیلی دوست دارم بتوانم گامهای مؤثرتر و هدفمندتری در این مسیر بردارم و به توفیق الهی بتوانم در حل مسائلی که وجود دارد نقش داشته باشم.
*چه توصیهای برای پژوهشگران جوانتر یا علاقهمندانی دارید که میخواهند وارد فعالیتهای تیمی و پژوهشی شوند؟
توصیه میکنم تلاش مداوم و خستگیناپذیر داشته باشند. به خداوند توکل کنند و اگر واقعا به حوزه پژوهش علاقه دارند ورود کنند. از فرصتهایی این چنین که فراهم میشود غفلت نورزند و بدانند اگر بخواهند بهصورت جدی در مسیر آموزش پیش بروند، خواه ناخواه پژوهش هم بخشی از فعالیتهای آنها خواهد بود؛ بنابراین سعی کنند در همان مراحل ابتدایی به جمعهای این چنینی که به هم به صورت تخصصی و هم متمرکز بر روی مباحث کار میکنند ورود کنند.
*آیا نکته یا دغدغهای هست که در سوالات مطرح نشده باشد و مایل باشید به آن اشاره کنید؟
خیر. برای کسانی که به هر نحوی در این مجموعه چه از مسئولان و چه طلاب آرزوی موفقیت و توفیقات روزافزون از خداوند دارم. ان شاء الله همگی با قوت و قدرت این مسیر را با گامهای محکم دنبال کنیم تا بتوانیم به تحقق تمدن نوین اسلامی که از منویات و ارمانهای رهبر شهیدمان بود هم نزدیکتر شویم.
